Wsparcie społeczne: Definicja, rodzaje i wpływ na zdrowie

Definicja Wsparcie Społecznego i jego Podstawowe Koncepcje

Zrozumienie, czym dokładnie jest wsparcie społeczne definicja, stanowi klucz do poznania jego niezastąpionej roli w życiu człowieka. Od zarania dziejów rola wsparcia społecznego pozostaje podobna, bowiem człowiek jest istotą społeczną, która instynktownie poszukuje bliskości i pomocy. Początkowo postrzegano je jako prostą pomoc w trudnych chwilach, lecz z czasem ewoluowało ono w złożone zjawisko psychospołeczne. Naukowcy muszą uwzględniać ten aspekt w swoich badaniach, szczególnie w dziedzinie psychologii społecznej. Wsparcie społeczne, stres i zdrowie to zagadnienia naukowo opisane w literaturze międzynarodowej, zarówno w anglojęzycznej (Social support, stress and health), jak i niemieckojęzycznej (Soziale Unterstützung, Stress und Gesundheit). Dlatego właśnie ludzie otoczeni liczną rodziną, posiadający wielu przyjaciół czy należący do różnych organizacji, cieszą się zazwyczaj lepszym zdrowiem psychicznym i fizycznym. Dzieci pozbawione kontaktów z innymi ludźmi umierają, co niezbicie podkreśla fundamentalną potrzebę relacji międzyludzkich. Na przykład, długotrwałe poczucie osamotnienia, które dotyka coraz więcej osób we współczesnym świecie, może prowadzić do poważnych konsekwencji dla zdrowia psychicznego i fizycznego. Izolacja społeczna prowadzi niestety do wczesnej śmierci, szczególnie wśród osób starszych, co potwierdza znaczenie wsparcia społecznego. Jak ujęła to

„Człowiek jest istotą społeczną i potrzebuje w życiu obecności takich osób, które są dla niego źródłem siły i wsparcia – wierzą w niego, szanują go i mają do niego zaufanie.” – Agata Cieślar

Winiarski (2008) dodaje, że

„Wsparcie społeczne to pomoc dostępna dla osób w sytuacjach trudnych, stresowych, wynika ono z powiązania człowieka z innymi ludźmi, społeczeństwem.” – Winiarski

Rozważając, co to jest wsparcie społeczne, psychologowie wsparcia społecznego definiują je jako pomoc dostępną dla jednostki w sytuacjach trudnych i stresowych. Jest to złożony koncept, który doczekał się wielu ujęć teoretycznych, wzbogacając tym samym teorie wsparcia społecznego. W literaturze naukowej znajdziemy różnorodne klasyfikacje, które pomagają zrozumieć to zjawisko. Na przykład Caplan (1984) wyróżnił dwie główne funkcje wsparcia: socjoemocjonalną oraz instrumentalną. Funkcja socjoemocjonalna obejmuje okazywanie troski, budowanie poczucia bezpieczeństwa oraz podtrzymywanie na duchu, co pomaga jednostce w radzeniu sobie z emocjonalnymi obciążeniami. Pomoc instrumentalna to z kolei konkretne działania, takie jak pokierowanie sytuacją, zastąpienie osoby w obowiązkach czy udzielenie praktycznej pomocy w rozwiązywaniu problemów. Ponadto Tardy (1985) rozszerzył ten podział, wprowadzając wsparcie emocjonalne, wartościujące, instrumentalne i informacyjne. Wsparcie emocjonalne polega na okazywaniu zrozumienia, empatii oraz troski wobec drugiej osoby, co wzmacnia poczucie bycia akceptowanym. Wsparcie informacyjne zapewnia wiedzę, porady prawne, medyczne oraz informacje o dostępnych instytucjach, zwiększając poczucie kontroli nad sytuacją. Co więcej, wsparcie wartościujące koncentruje się na okazywaniu uczuć uznania, akceptacji i potwierdzaniu wartości osoby wspomaganej, co podnosi samoocenę. H. Sęk i R. Cieślak, w swoich opracowaniach, także podkreślają istnienie różnych typów wsparcia. Zauważają, że wsparcie społeczne może obejmować także wsparcie rzeczowe, czyli świadczenia finansowe, oraz duchowe, odnoszące się do sfery duchowości w sytuacjach kryzysowych. Zatem, definicja wyjaśnia pojęcie wsparcia jako wielowymiarowej pomocy, która ma na celu poprawę funkcjonowania jednostki. Wsparcie społeczne jest pomocą, która przybiera różne, dostosowane do potrzeb formy. Kluczowym elementem w rozumieniu rola wsparcia w stresie jest hipoteza buforowa. Hipoteza ta głosi, iż wysokie wsparcie społeczne chroni jednostkę przed negatywnymi skutkami stresu, działając niczym tarcza ochronna. Wsparcie działa jako bufor, potrzebny szczególnie w obliczu stresujących wydarzeń życiowych. Jak trafnie zauważono,

„Wsparcie społeczne działa jak bufor, który staje się potrzebny dopiero w sytuacji doświadczania stresujących wydarzeń życiowych”

Wsparcie łagodzi stres, zmniejszając jego obciążenie emocjonalne i fizyczne. Na przykład, osoba, która nagle straciła pracę, może dzięki wsparciu przyjaciół i rodziny szybciej odzyskać równowagę psychiczną. Otrzymuje ona pocieszenie, praktyczne rady dotyczące poszukiwania nowego zatrudnienia, a także pomoc w codziennych obowiązkach, co pozwala jej skupić się na rozwiązaniu problemu. Wiemy, że osoby o niskim wsparciu społecznym częściej zapadają na choroby fizyczne i psychiczne, co podkreśla znaczenie tej formy pomocy. Choroba nowotworowa, będąca wydarzeniem stresującym i zagrażającym życiu, również wymaga efektywnego wsparcia. Radzenie sobie ze stresem choroby to złożony, dynamiczny proces, a jego efektywność ocenia się między innymi przez nasilenie objawów depresyjnych czy akceptację życia z chorobą. Człowiek potrzebuje wsparcia, aby sprostać życiowym wyzwaniom i utrzymać zdrowie. Efektywne wsparcie społeczne charakteryzuje się kilkoma kluczowymi cechami:

• Dostępność: Możliwość uzyskania pomocy w krytycznym momencie, gdy człowiek potrzebuje wsparcia.
• Dopasowanie: Wsparcie musi odpowiadać na realne potrzeby jednostki, unikając niedopasowania.
• Wzajemność: Relacje budują zaufanie poprzez dwustronną wymianę pomocy i zrozumienia.
• Uznanie: Potwierdzenie wartości osoby wspomaganej, co wzmacnia jej poczucie własnej wartości.
• Płynność: Elastyczność w formach wsparcia, zgodnie z dynamicznymi teoriami wsparcia społecznego.

Niekompletne lub niedopasowane wsparcie może być nieskuteczne lub nawet szkodliwe dla odbiorcy. Różni badacze na przestrzeni lat proponowali własne ujęcia wsparcia społecznego, wzbogacając tym samym jego definicję.

Autor	Rok	Kluczowe elementy definicji
Caplan	1984	Funkcje socjoemocjonalne i instrumentalne
Tardy	1985	Wsparcie emocjonalne, wartościujące, instrumentalne, informacyjne
H. Sęk / R. Cieślak	2006	Wsparcie emocjonalne, informacyjne, instrumentalne, rzeczowe, duchowe

Ewolucja rozumienia wsparcia społecznego od prostego aktu pomagania do złożonego fenomenu psychospołecznego odzwierciedla rosnącą świadomość jego wielowymiarowości. Początkowo skupiano się na konkretnych działaniach, by z czasem objąć również aspekty emocjonalne, informacyjne i duchowe. To poszerzenie perspektywy pozwoliło na kompleksowe analizowanie wpływu wsparcia na zdrowie i dobrostan jednostki w różnych sytuacjach życiowych.

Zrozumienie własnych potrzeb w zakresie wsparcia jest kluczowe dla jego efektywnego poszukiwania. Należy aktywnie budować i pielęgnować sieć wsparcia, zanim pojawią się sytuacje kryzysowe. Wykres przedstawia procentowy udział głównych źródeł wsparcia społecznego.